To Content

Een bom van een boek: Thomas Pynchon. 'Gravity's Rainbow'

Dirk van Hulle

De Morgen, 30 juli 1999, blz. 37.

Als wetenschap haar oorsprong vindt in onze neiging om in alles oorzakelijke verbanden te zien, dan zou literatuur een uiting kunnen zijn van onze even ingebakken achterdocht en de onverbeterlijke drang om waandenkbeelden te creëren. Voor al die aandriften bestaat de welluidende term 'paranoia'. Het woord valt in Gravity's Rainbow bijna net zo vaak als het aantal V2-raketaanslagen in Londen tijdens het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog.

Thomas Pynchon liet zijn encyclopedische roman uitgerekend in de meest chaotische periode van de hele twintigste eeuw afspelen, de overgang van oorlog naar koude oorlog. En hoewel men zegt dat die nu is afgelopen, is zijn boek nog nooit zo actueel geweest. De precisiebombardementen op Servische doelwitten zijn gestaakt, de rust is hersteld, maar de schade nog lang niet. Of dit nu de manier was om het etnische conflict in Kosovo op te lossen blijft een onopgeloste kwestie die de aandacht gladjes afleidt van de vraag welke andere belangen er in het spel waren. Het zou een variatie kunnen zijn op Pynchons derde Spreekwoord voor Paranoïci: Als 'Ze' je de verkeerde vragen kunnen laten stellen, hoeven ze zich over de antwoorden niet druk te maken.

Paranoïcus bij uitstek is de Amerikaanse officier Tyrone Slothrop en wie 'Ze' zijn wordt nooit helemaal duidelijk. Er is sprake van het Systeem, the Firm, de multinational IG Farben en allerlei geheime inlichtingendiensten. Ze houden Slothrop in het oog omdat er een verband lijkt te bestaan tussen zijn erecties en de V2-raketten die worden afgevuurd op Londen, waar Slothrop gelegerd is. Om uit Hun handen te blijven, vlucht hij naar de Zone, het zwartgeblakerde Duitse grondgebied dat verdeeld is onder de geallieerden. Al meteen worden zijn identiteitspapieren gestolen en geleidelijk aan vervaagt zijn ik in karikaturen als Raketman en andere gedaanten, tot hij uiteindelijk in het niets oplost terwijl het verhaal in fragmenten uiteenvalt.

Het hele boek is een zoektocht naar allerlei nulpunten. In zijn concreetste vorm gaat het daarbij om een raket met serienummer 00000. Slothrop is ernaar op zoek om te weten te komen wat het verband is tussen hemzelf en de V2's. Het zou te maken kunnen hebben met de erectiele eigenschappen van de (in V2's gebruikte) plasticsoort Imipolex G, waarbij de G van 'Graal' voor 'Gravity' staat.

De zwaartekracht uit de titel staat tegenover de regenboog, voorgesteld als een cirkel waarvan wij de onderste helft niet kunnen zien omdat de wereld in de weg zit. Van al onze pogingen tot verheffing is de raket het symbool en de erectie het spotbeeld: het streven naar het Hogere, van slap amorfisme naar staalharde coherentie. Datgene wat Slothrop overeind houdt, paranoïa, is echter ook de hoeksteen van totalitaire regimes en andere narigheden.

Wat zich van het aardoppervlak verwijdert, smakt er vroeg of laat weer tegenaan. Vandaar wellicht Pynchons voorliefde voor zogenaamd oppervlakkige cultuurproducten zoals strips en films. Zelfs het hele boek blijkt op het einde een film te zijn geweest. Het alternatief voor paranoïa is de onzekerheid zelve, een toestand waarin werkelijkheid en fictie voortdurend door elkaar lopen, waar alles toeval is, waar de verbandenlegger zichzelf uiteindelijk geen houding meer kan geven en ontbindt.

Als symbool van Gods vredesverdrag met de mensheid of van het onbezorgd gay-zijn staat de regenboog dus in schril contrast met de ernst van de situatie bij uitstek: die van de mens, geworpen of gevallen, maar in elk geval opgescheept met de zwaartekracht. Over de kwestie welke toestand nu te verkiezen is, noodzakelijkheid of contingentie, kan eindeloos gediscussieerd worden, zoals blijkt uit een twistgesprek tussen de componist Gustav en de dealer Bummer. Ze hebben het over hun respectieve lievelingscomponisten, Beethoven en Rossini —harmonie of melodie, zeg maar, of enerzijds de idealistische reflex om achter het zichtbare een hogere orde te vermoeden en anderzijds 'antiparanoia', de overtuiging dat niets met niets verband houdt.

Hoewel zulke tweedelingen overal in de roman terug te vinden zijn, worden ze tegelijk afgedaan als yin-yang-geleuter. De Zone kan net zo goed beschouwd worden als een lucratief bijproduct van de Firma. Een van de stokpaardjes van Pynchon is het begrip entropie, de neiging van elk gesloten systeem om te evolueren naar een toestand van chaos. Dezelfde evolutie lijkt zich voor te doen in het boek zelf, dat bij wijlen erg esoterisch, verward en onbegrijpelijk wordt en elitair kan overkomen, maar als geheel daarom des te explosiever is.

Als onderdeel van de ontelbare intriges, parodieën, obscene fabels en groteske fantasieën in Gravity's Rainbow speelt zich het verhaal af van Byron the Bulb, waarin enkele thema's van het boek geconcentreerd zijn. De onsterfelijke gloeilamp Byron is vervaardigd door de firma Osram, een onderdeel van het Phoebus-kartel, dat de prijs en de levensduur van alle gloeilampen ter wereld bepaalt. Byron kan het verschil maken door de gemiddelde levensduur te doen stijgen, maar hoe meer hij zich bewust wordt van de almacht van Phoebus, hoe machtelozer hij zich voelt. Totaal gefrustreerd eindigt hij in onverschilligheid.

Of het de wapen- of de gloeilampenindustrie is, het patroon is altijd hetzelfde: via connecties is elk kartel op een monopoliepositie uit. De perversiteit van elk systeem (zoals het kapitalistische) is zijn zelfgenoegzaamheid, de manier waarop de vrije markt zelfs uit de entropie haar voordeel weet te halen, zolang het duurt. Ook oorlog draait uiteindelijk om het kopen en verkopen, het is een “triomf voor de markteconomie” en een goudmijn voor een Firma als Shell, die in 1940-'45 zowel aan de Britten als aan de Duitsers leverde.

Iemand die om totaal andere redenen zijn hoop heeft gevestigd op de oorlog en de “absolute heerschappij van het toeval” is de statisticus Roger Mexico. De oorlog is zijn moeder, beweert hij. Het is een periode waarin andere mogelijkheden van samenleven zich aandienen. Maar wanneer zijn oorlogsliefde (Jessica) na de oorlog toch weer bij haar man intrekt, verliest ook Mexico zichzelf in de Zone.

Antiparanoia is een gemoedsgesteldheid die maar weinigen lang verdragen, zo luidt het na meer den vierhonderd bladzijden. Daar speelt Pynchon handig op in: geen enkele lezer doorploegt honderden bladzijden zonder er een betekenis aan te geven. De spanning tussen de antiparanoia en paranoia stijgt al lezende en culmineert in de laatste scène: het moment waarop een bom nog net niet gevallen is. Wat de voorkeur geniet, blijft voor altijd in de lucht hangen. En ook de vraag of dit boek nu een icoon van het postmodernisme is of de uiterste consequentie van het modernisme, is uiteindelijk yin-yang-geleuter. Gravity's Rainbow staat boven alle tweedelingen; deze literaire fallus is de moeder van alle naoorlogse romans.

Toelating

Dit artikel verscheen in de krant De Morgen als onderdeel van een rubriek 'De Jaren' en vormt de bijdrage voor het jaar 1973. De auteur verleende op 10 oktober 2002 toestemming om dit artikel hier te publiceren